فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه

فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه

افزایش آگاهی زیست‌محیطی مخاطبان از طریق رسانه با تأکید بر تلویزیون (نمونۀ مورد مطالعه: شهروندان تهرانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای علوم ارتباطات اجتماعی، گروه ارتباطات، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه جامعه شناسی و علوم اجتماعی، دانشکده علوم جتماعی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3 استادیار گروه ارتباطات، روزنامه‌نگاری و رسانه، دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات ورسانه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
4 دانشیار گروه رسانه-فرهنگ، دانشکده علوم ارتباطات و مطالعات رسانه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد ، تهران، ایران.
10.22034/jiscm.2023.145571
چکیده
آگاهی‌‌بخشی زیست‌محیطی، ازجمله موضوعات موردتوجه محققان در سال‌های اخیر بوده است. در کشور ایران، با وجود شاخص‌های زیست‌محیطی نامناسب، افزایش آگاهی مردم و تقویت حس طبیعت‌دوستی می‌تواند در کاهش آسیب‌ها مؤثر باشد. یکی از این منابع آگاهی‌بخش، رسانه‌ها هستند و در این میان، تلویزیون می‌تواند نقشی مؤثر داشته باشد. از این رو، هدف پژوهش، بررسی تأثیر برنامه‌های تلویزیون بر افزایش آگاهی زیست‌محیطی شهروندان تهرانی است. این پژوهش، پیمایشی است و جامعۀ آماری آن را شهروندان 18 سال به بالای مناطق 22گانۀ شهر تهران تشکیل می‌دهند. حجم نمونه براساس فرمول کوکران 384 نفر است که به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای دو مرحله‌ای انجام شده و از نرم‌افزار SPSS برای تجزیه و تحلیل داده‌ها استفاده شده است. پایایی پرسشنامه با استفاده از «ضریب آلفای کرونباخ» بررسی و برابر 83/0 تعیین شد. برای تحلیل داده‌ها از آزمون‌های آماری همبستگی، T، لون و کروسکال‌والیس استفاده شد. براساس یافته‌ها، 5/61 درصد پاسخگویان، از تلویزیون، درخصوص محیط‌زیست کسب آگاهی می‌کنند و بیشترین شمار مخاطبان، مربوط به مخاطبان شبکه‌ سۀ با 6/82 درصد است. همچنین در بررسی رابطۀ تماشای برنامه‌های تلویزیون و کسب آگاهی در ابعاد اطلاع‌رسانی و دانش‌زیست‌محیطی، مقدار ضریب همبستگی به ترتیب 382/0 و 374/0 بود که وجود رابطۀ معنادار تأیید شد. در مجموع، هر دو بُعد، تأثیر رسانه بر افزایش آگاهی را تبیین می‌کند، اما برای اثربخشی بیشتر، این انتظار وجود دارد که در رسانۀ ملی- به‌ویژه حوزۀ سیما- با رویکرد تقویت دانش زیست‌محیطی، برای تولید‌ برنامه با موضوع محیط‌زیست در شبکه‌های پرمخاطب، سیاستگذاری‌های لازم صورت گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Enhancing the Environmental Awareness of the Audience Through Media With Emphasis on television (Case Study of Tehran Citizens)

نویسندگان English

Fatemeh Homayounie Moghadam 1
Amirmasoud Amirmazaheri 2
Akbar Nasrollahi Kasmani 3
Mohammad‌ Reza Rasoulie 4
1 Ph.D. Student in Communication Sciences, Department of Communication Sciences, Faculty of Literature, Humanities and Social Sciences, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Sociology and Social Sciences, Faculty of Social Sciences, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran (Corresponding Author).
3 Assistant Professor, Department of Communication, Journalism and Media, Faculty of Communication Sciences and Media Studies, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
4 Associate Professor, Department of Media-Culture, Faculty of Communication Sciences and Media Studies, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Environmental awareness has been among the issues of the researchers’ interest in recent years. In Iran, despite unfavorable environmental indices, increasing public awareness and strengthening the sense of nature-loving can be effective in reducing the corresponding harms. One of these sources of information is the media among which, television can play an influential role. Therefore, the goal of this study is to examine the effect of television programs on increasing the environmental awareness of Tehran citizens. The study is a survey and its statistical population includes 18-year-old citizens in the 22 districts of Tehran. According to Cochran's formula, the sample size is 384 indicated via a two-stage cluster sampling method and SPSS software was used to analyze the data. The reliability of the questionnaire was evaluated using Cronbach's alpha coefficient and was determined to be 0.83. Correlation, T, Levene and Kruskal-Wallis tests were used to analyze the data. According to the findings, 61.5% of the respondents learn about the environment through television and the highest audience number belongs to Channel 3 with 82.6%. Also, in examining the relationship between watching TV programs and gaining knowledge in the dimensions of “information giving” and “environmental knowledge”, the correlation coefficient values were 0.382 and 0.374, respectively, which confirms the existence of a significant relationship. In sum, both dimensions explain the impact of the media on awareness raising but in order to be more effective, it is expected that necessary policies are made in the national media (IRIB), especially in IRIB’s TV, to produce programs on the subject of environment in popular channels with the approach of strengthening environmental knowledge.

کلیدواژه‌ها English

Environmental Awareness
TV Programs
Citizens
Environment
فهرست منابع
آزاد‌خانی، پاکزاد (1396). «نقش آگاهی و شناخت زیست‌محیطی در ایجاد اکوتوریسم پایدار (مطالعۀ موردی: شهرستان ایلام)»، فصلنامۀ پایداری، توسعه و محیط زیست، بهار، دورۀ اول، شمارۀ 1، 83-98.
اسمعیل پورگنجی، وحید (1393). بررسی رابطۀ استفاده از برنامه‌های تلویزیونی با گرایش به حفظ محیط‌زیست (موردمطالعه: شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شرق، دانشکدۀ علوم انسانی.
حاج‌محمدیاری، رقیه (1396). تأثیر رسانه بر رفتارهای زیست‌محیطی، چاپ اول، تهران: مرکز پژوهش و سنجش افکار صدا و سیما.
دالگرن، پیتر (1385). تلویزیون و گسترۀ عمومی: جامعۀ مدنی و رسانه‌های گروهی، چاپ دوم، (مترجم: مهدی شفقتی)، تهران: سروش.
دبیری، فرهاد؛ و واحد ناوان، عارف (1390).«رسانه‌ها و توسعۀ حقوق محیط زیست»، فصلنامۀ مطالعات رسانه‌ای، تابستان، سال ششم، شمارۀ 13، 165-182.
دهشیری، محمدرضا (1388). «رسانه و فرهنگ‌سازی، فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران»، زمستان، دورۀ دوم، شمارۀ 8، 179-208.
رحمن مولود، لقمان (1399). بررسی نگرش شهروندان نسبت به نقش تلویزیون در آگاهی بخشی در زمینۀ حفاظت محیط زیست، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور تهران، گروه آموزشی مدیریت.
رضایی، مهدیه؛ شبیری، سیدمحمد؛ سرمدی، محمد‌رضا؛ و لاریجانی، مریم (1397). «بررسی تأثیر برنامه‌های محیط زیستی تلویزیون بر ارتقای آگاهی و نگرش محیط‌زیستی دانشجویان»، فصلنامۀ علوم و تکنولوژی محیط زیست، تابستان، دورۀ 20، شمارۀ 2، 203-215.
رضویان، محمد تقی؛ کانونی، رضا؛ و یارمردادی، کیومرث (1395). محیط‌زیست شهری، چاپ اول، تهران: نشر علم.
ساتن، فیلیپ دبلیو (1392). درآمدی بر جامعه‌شناسی محیط زیست، چاپ اول، (مترجم: صادق صالحی)، تهران: سمت.
سورین، ورنر؛ و تانکارد، جیمز (1385). نظریه‌های ارتباطات، چاپ دوم، (مترجم: علیرضا دهقان)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شریفی، زینب؛ مظفری، افسانه؛ دلاور، علی؛ و فرهنگی، علی‌اکبر (1397). «تبیین مؤلفه‌های روزنامه‌نگاری محیط‌زیست و ارائۀ مدل مطلوب برای مطبوعات ایران (از نگاه استادان ارتباطات و محیط زیست، خبرنگاران و فعالان محیط‌زیست)»، فصلنامۀ انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، بهار، سال چهاردهم، شمارۀ 50، 111-138.
شریفی، زینب؛ مظفری، افسانه؛ دلاور، علی؛ و فرهنگی، علی‌اکبر (1397). «تحلیل محتوای گزارش زیست‌محیطی در مطبوعات ایران براساس معیارهای روزنامه نگار محیط‌زیست (EJ)»، فصلنامۀ فرهنگ ارتباطات، بهار، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 41، 55-89.
صالحی، صادق (1390). «رفتارهای زیست‌محیطی، دانش زیست‌محیطی و تحصیلات»، مجلۀ علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، پاییز و زمستان، سال 18-2، دورۀ ششم، شمارۀ 2، 201- 220.
صالحی، صادق؛ بابائی، طاهره؛ و چقارزدی، جلال (1393). «بررسی نقش تلویزیون در افزایش آگاهی کودکان نسبت به حفاظت از محیط زیست»، نخستین همایش تغییر اقلیم و راهی به سوی آیندۀ پایدار، بازیابی از سایت سیویلیکا، 1-13.
غریب‌زاده، زینب (1389). نقش تلویزیون در ارتقای فرهنگ زیست‌محیطی مردم و بررسی دیدگاه‌های متخصصان ارتباطات و محیط زیست، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکدۀ علوم ارتباطات.
کاستلز، مانوئل (1396).  قدرت ارتباطات، (مترجم: حسین بصیریان جهرمی)، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
گودرزی، محسن؛ و اشراقی، یاسر (1394). «ارتباطات زیست‌محیطی و آسیب‌شناسی نقش زیست‌محیطی رسانه‌ها»، فصلنامۀ پژوهش‌های ارتباطی، زمستان، سال بیست و دوم، شمارۀ 4، 9-31.
محمدی، احسان (1392). بررسی روش‌های رسانه‌ای موثر بر ارتقای اگاهی عمومی درخصوص مسائل محیط‌زیست از نگاه کارشناسان رسانه و متخصصان محیط زیست، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات یزد، گروه ارتباطات.
منتظر‌قائم، مهدی؛ و عرفانی حسین‌پور، رضوانه (1395). «رسانه و محیط‌زیست؛ مقدمه‌ای بر ارتباطات زیست‌محیطی»، فصلنامۀ رسانه و فرهنگ، پاییز و زمستان، سال ششم، شمارۀ دوم، 145-170.
مهدی‌زاده، محمد (1389). نظریه‌های رسانه اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی، چاپ اول، تهران: انتشارات همشهری.
میرفردی، اصغر؛ حیدری، آرمان؛ و دمساز، طیبه (1396). «بررسی تأثیر مسئولیت‌پذیری بر رفتارهای محیط‌زیستی با میانجی‌گری رسانه‌ها (نمونۀ موردی: شهر اهواز)»، فصلنامۀ آموزش محیط‌زیست و توسعۀ پایدار، پاییز، سال ششم، شمارۀ اول، 55-68.
نیکویی، سمیرا (1389). نقش سیمای جمهوری اسلامی ایران در افزایش آگاهی مخاطبان در کاهش آلودگی هوا (از نظر کارشناسان محیط‌زیست و رسانه)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ صدا و سیما، گروه ارتباطات.
ویسی، هادی؛ و زرندیان، اردوان (1391). «ارزیابی سطح آگاهی و دانش شهروندان از محیط‌زیست (مطالعۀ موردی اصناف منطقه 12 شهر تهران)»، مجلۀ آموزش محیط‌زیست و توسعۀ پایدار، سال یکم، پاییز، شمارۀ 1، 35-42.
هانیگان، جان (1392). جامعه‌شناسی محیط زیست، (مترجمان: موسی عنبری، انور محمدی، میلاد رستمی)، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
هوشمندان مقدم‌فرد؛ زهرا، اخبار، اسماعیل؛ و شمس، علی (1395). «مؤلفه‌های تأثیرگذار بر آگاهی زیست‌محیطی هنرجویان کشاورزی زنجان»، فصلنامۀ پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی، تابستان، سال هشتم، شمارۀ 37، 73-84.
 
Christine Sayo, Otinga. and Nigigi, Samuel.(2018). Media and Environmental Awareness in Kenya:A Case of TV. New Media and Mass Communication, Researcher Gate Vol.67, pp. 1-27.
 
Dobson,Andrew.(2006).Ecological Citizenship:Defence. Journal Environmental Politics, Vol.15,No.3, pp. 447-457.
 
Jharotia, Anil Kumar. (2018). Role of Media in Enhancement of Environmental Awareness, Conference: Power of Media: Shaping the Future. At:Tecnia Auditorium, New Delhi, pp. 1-11.
 

Kachaner, Nicolas. Nielsen, Jedper. Portafaix Adrien and Rodzko, Florent .(2020).

 
The Pandemic Is Heightening Enviromental Awarness. BCG Group, (https://bcg.com) July 14, pp1-12.
Manzoor, Javed. and Waseem, Akram. (2019). Role of Mass Media in creating Environmental Awareness among the residents of Poonch District of J&K India, International Journal of Advanced Scientific Research and Management (IJSARM), 4:pp131-133.
Saimon Lusagalika, Jackson .(2020). The Role and Influence of Media in Creating Environmental Awareness in Dar es Salaam, Tanzania, Institute of African Studies Carleton University (Ottawa, Canada)Nokoko,8:pp 83-52.
 Saikia, Ruksana .(2017). Role of Mass Media in creating Environmental Awareness, National Journal of Multidisciplinary Research and Development,2:pp 1-4
Ward Littlejhon, Stephen. and Foss, Karen.(2009 .Encycopedia Communication Theory. Sage Publication, Inc.
 

Wu, En. Qicheng, Jing. and Baozhang, Jia. (2019). Study on the Environmental Education Demand and Environmental Literacy Assessment of Citizens in Sustainable Urban Construction in Beijing, Sustainability, 241:33-1.

 
رصدخانۀ توسعه (1400). شاخص عملکرد زیست‌محیطی. https://pooyeshfekri.com/rasadkhaneh/indexes/