فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه

فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه

بازنمایی مادر در سریالهای پُربینندة بعد از انقلاب؛ تحلیل نشانه شناختی سریال های «پائیز صحرا»، «پدر سالار»، «متهم گریخت» و «دلنوازان»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فرزانه حسام 1
احتشام رشیدی 2
ابوالفضل دانایی 3
1 دانشجوی دکتری، گروه مدیریت رسانه، دانشکده علوم انسانی، واحد سمنان، دانشگاه ازاد اسلامی، سمنان، ایران.
2 استادیار گروه مدیریت رسانه، دانشکده علوم انسانی، واحد سمنان، دانشگاه ازاد اسلامی، سمنان، ایران.
3 دانشیار گروه مدیریت رسانه، دانشکده علوم انسانی، واحد سمنان، دانشگاه ازاد اسلامی، سمنان، ایران.
10.22085/jiscm.2023.392415.1500
چکیده
مادرانگی نقشی نمادین، عینی، مختص، انتسابی و اسطوره ایِ زنان است که هم زندگی شخصی و اجتماعی آنها را تحت سیطرۀ خود قرار می دهد و هم هویّت جنسیّتی را برمی سازد و رسانه ای چون تلویزیون می تواند، از طریق برنامه های مختلف از جمله سریال ها به بازنمایی این نقش بپردازد. اینکه تلویزیون در سریال های پربیننده چهل سال اول انقلاب اسلامی چه تصویری از مادر ارائه کرده؛ مسئله اصلی این پژوهش است. در این راستا، بر اساس نظرسنجی های مرکز تحقیقات صداوسیما، چهار سریال پربینندة «پائیز صحرا»، «پدر سالار»، «متهم گریخت» و «دلنوازان» ـ از هر دهه یک سریال پربیننده که مادر در آن نقش جدی داردـ انتخاب شدند و سپس به روش نشانه شناسی و مبتنی بر مدل سلبی و کاودری نماهای منتخب هر سریال مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان می دهد که تصویری که از مادر در این سریال ها ارائه شده؛ نه کاملاً ثابت مانده و نه دائم تغییر کرده است. در واقع، از یک سو، روی برخی از ویژگی های مادرِ ایرانی پافشاری و تاکید شده و از سوی دیگر، تلاش شده تا برخی از ویژگی ها و کلیشه های مادر اصلاح شود. ضمناً با مقایسة کلیشه های هشت گانة کوالتزکه و استِوارت، مشخص شد که کلیشة «زنِ خانه دار»، در سریال های «پائیز صحرا»، «پدر سالار»، «متهم گریخت» و کلیشه های «مادرِ فوق العاده» و «زنِ شاغل» در سریال «دلنوازان» به تصویر کشیده شده است. همچنین در سریال «دلنوازان»، تصویر مادر نسبت به سه سریال دیگر دستخوش تغییرات زیادی شده است.
کلیدواژه‌ها
بازنمایی
تحلیل محتوای کیفی
سریال تلویزیونی
مادر
نشانه شناسی

عنوان مقاله English

Representation of Mother in Popular Series After the Islamic Revolution; The Semiotic Analysis of “Paeez-e-Sahra” (The Fall of Sahra), “Pedar Salaar” (The Patriarch), “Motaham Gorikht” (The Suspect Ran Away) and “Delnavazan” (The Kind)

نویسندگان English

farzaneh hesam 1
Ehtesham Rashidi 2
Abolfazl Danaei 3
1 Ph.D. Student, Department of Media Management, Faculty of Humanities, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Media Management, Faculty of Humanities, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran.
3 Associate Professor, Department of Media Management, Faculty of Humanities, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran.
چکیده English

Motherhood is a symbolic, objective, concise, attributed, and mythical role of females that dominates both their personal and social life and constructs gender identity. Media, such as television, can represent this role through various programs, including series. The main goal of this research is to find out what image of the mother is presented in the popular series of the first forty years of the Islamic Revolution. Accordingly, and based on the studies of the Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB)’s Research center, the four most-watched series, “Paeez-e-Sahra” (The Fall of Sahra), “Pedar Salaar” (The Patriarch), “Motaham Gorikht” (The Suspect Ran Away) and “Delnavazan” (The Kind) were selected. In fact, from each decade, one of the most-watched series in which “Mother” plays a serious role was selected. Then, using the semiotic method and based on Selby and Cowdery’s model, the selected scenes from each series were examined. Based on the findings, the image of the mother presented in these series has neither remained completely stable nor has it constantly changed. In fact, on the one hand, some characteristics of the Iranian mother are emphasized, and on the other hand, it was tried to modify some characteristics and stereotypes of the mother. With the comparison of Kowaltzke and Stewart’s octet stereotypes, it was found that the stereotype of “housewife” has been portrayed in Paeez-e-Sahra, Pedar Salaar, and Motaham Gorikht, and the stereotypes of “the working woman” and “the perfect mother” has been depicted in Delnavazan. Also, the image of the mother in Delnavazan has undergone many changes compared with the other three series

کلیدواژه‌ها English

Representation
Qualitative Content Analysis
Television Series
Mother
Semiotics
اعزازی، شهلا (1373). خانواده و تلویزیون، چاپ اول، گناباد: مرندیز.
اویسی، سعیده؛ افراشی، آزیتا؛ و مدرسی‌‌تهرانی، یحیی (1399). «بازنمایی مفهوم زن در تبلیغات: رویکردی اجتماعی، معنا- نشانه‌‌شناختی»، فصلنامه علمی مطالعات میان رشته‌‌ای ارتباطات و رسانه، دوره.3، ویژه‌‌نامه همایش علمی رسانه ملی و تبلیغات بازرگانی، صص 61-91.
بروجردی‌‌علوی، مهدخت؛ کرمی‌‌قهی، محمدتقی؛ و شاکری‌‌نژاد، محسن (1398). «بررسی
شاخص‌‌های عفاف در زنان چادری سریال‌‌های تلویزیونی ایرانی»، فصلنامه مطالعات فرهنگ- ارتباطات، دوره 20، شماره 45، صص 31-56.
بروجردی‌‌علوی، مهدخت؛ مهدی‌‌زاده‌‌طالشی، سیدمحمد؛ و شاکری‌‌نژاد، محسن (1398). «بازنمایی زنان چادری در سریال‌‌های تلویزیونی ایران»، فصلنامه رسانه‌‌های دیداری و شنیداری، دوره 13، شماره 29، صص 183-207.
پیرحیاتی، نادر (1373). چگونگی ارائة شخصیت زن در برنامه‌‌های تلویزیون از نگاه مردم تهران، (پژوهش)، مرکز تحقیقات صداوسیما.
چندلر، دانیل (1397). مبانی نشانه‌‌شناسی، (مترجم: مهدی پارسا)، چاپ ششم، تهران: پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی.
رضایی‌‌بایندر، محمدرضا (1386). «بازنمایی بیماری روانی و افراد مبتلا به اختلالات روانی در رسانه‌‌ها»، فصلنامه پژوهش و سنجش، دوره 15، شماره 50، صص 31-45.
سعدی‌پور، اسماعیل؛ و علی‌پور، احمد (1386). «تحلیل محتوای سریال‌های تلویزیونی ایرانی از نظر روش‌های تربیتی»، فصلنامه پژوهش‌‌های ارتباطی، دوره 14، شماره 51، صص 107-136.
سلبی، کیت؛ و کاودری، ران (1380). راهنمای بررسی تلویزیون، (مترجم: علی عامری مهابادی)، چاپ اول، تهران: سروش.
فرجی، سجاد؛ گیویان، عبدالله؛ و فاضلی، نعمت‌‌الله (1392). بازنمایی زندگی روزمرة جوانان در سریال فاصله‌‌ها»، فصلنامه جامعه‌‌پژوهی فرهنگی، دوره 4، شماره 4، صص 105-138.
قاسمی، فاطمه (1371). تصویر زن در سریال تلویزیونی چراغ خانه (پژوهش)، مرکز تحقیقات صداوسیما.
قاسمی، فاطمه؛ و قره‌‌شیخلو، فاطمه (1377). تحلیل محتوای سریال به سوی افتخار (پژوهش)، مرکز تحقیقات صداوسیما.
قندهاریون، عذرا؛ و رستمی، محبوبه (1396). «بازنمایی کلیشه و ضدکلیشه زن؛ کاوشی در دنیای تبلیغات تلویزیون با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف»، فصلنامه راهبرد فرهنگ، دوره 10، شماره 38، صص 185-206.
کریمی‌فرد، علیار؛ و کیا، علی‌‌اصغر (1383). «سیمای رسانه‌ای زن با تکیه بر مطالعه موردی خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه پژوهش‌‌های ارتباطی، دوره. 11، شماره 38، صص 21-50.
کیا، علی‌‌اصغر؛ و لطفی، کیوان (1391). «بازنمایی الگوهای سبک زندگی در سریال‌‌های تلویزیونی»، فصلنامه رسانه، دوره 23، شماره 3، صص 89-107.
گونتر، بری (1384). روش‌‌های تحقیق رسانه‌‌ای؛ اندازه‌‌گیری مخاطبان، واکنش‌‌ها و تأثیر، (مترجم: مینو نیکو)، چاپ اول، تهران: سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، اداره‌‌کل پژوهش‌‌های سیما.
لیندلف، تامس؛ و تیلور، برایان (1392). روش‌‌های تحقیق کیفی در علوم ارتباطات، (مترجم: عبدالله گیویان)، چاپ دوم، تهران: همشهری.
محمدپور، نسرین؛ تقی‌‌آبادی، مسعود؛ و شالچی، وحید (1401). «بازنمایی و برساخت سوژة زن سرپرست خانوار در سینمای ایران (نشانه‌‌شناسی فیلم‌‌های روسری آبی، کافه ترانزیت و دهلیز)»، فصلنامه علمی زن در فرهنگ و هنر، دوره 14، شماره 2، صص 241-265.
مفاخر، زهرا (1384). درآمدی بر مفاهیم و اصطلاحات برنامه‌‌سازی سیما چشم‌‌اندازی بر واژگان تخصصی تلویزیون، تهران: صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، دفتر تشکیلات و سیستم‌‌های معاونت تحقیقات و برنامه‌‌ریزی.
موسویان اصل، مریم (1400). «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، دوره 12، شماره 46، صص 35-65.
مهدی‌‌زاده طالشی، سیدمحمد (1387). رسانه‌‌ها و بازنمایی، چاپ اول، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌‌ها، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
میرزایی، حسین؛ و پروین، امین (1389). «نمایش دیگری: جایگاه غرب در سفرنامه‌‌های دوره ظهور مشروطیت»، مجله تحقیقات فرهنگی ایران، دوره 3، شماره 1، صص 77-106.
میرساردو، طاهره؛ و صداقت، مستوره (1386). «مقایسة نقش و منزلت زنان و مردان در سریال‌های تلویزیونی»، فصلنامه پژوهش‌‌های ارتباطی، دوره 14، شماره 51، صص 29-57.
نیشابوری، اختر (1377). تحلیل محتوای سریال وکلای جوان (پژوهش)، مرکز تحقیقات صداوسیما.
هرمزی‌‌زاده، محمدعلی؛ و فلاح برندق، مهدی (1393). «نشانه‌‌شناسی سریال‌‌های پربیننده با تأکید بر مقوله اخلاق: مطالعه موردی (سریال پایتخت)»، فصلنامه رادیو تلویزیون، دوره. 10، شماره. 23، صص 31-64.
هرمزی‌‌زاده، محمدعلی؛ صلواتیان، سیاوش؛ و قاسمی‌‌تبار، سیدهادی (1397). «بازنمایی روابط خانوادگی در فصل چهارگانه مجموعة تلویزیونی پایتخت»، فصلنامه خانواده‌پژوهی، دوره 14، شماره 53، صص 7-22.
یاسینی، سیده‌‌راضیه (1395). «سیمای زنان ایرانی در شبکه‌‌های تلویزیونی آمریکا با تمرکز بر پوشش زنان در مستندهای شبکه‌‌های تلویزیونی لینک‌‌تی‌‌وی، نشنال جنوگرافیک،
پی‌‌بی‌‌اس»، فصلنامه پژوهش ارتباطی، دوره 23، شماره 86، صص 27-43.