فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه

فصلنامه علمی مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه

واکاوی گفتمان رسانه‌ای صدا و سیما در مواجهه با جنگ ۱۲ روزه ایران و رژیم صهیونیستی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه ژورنالیسم و خبر، دانشکده ارتباطات و رسانه، دانشگاه صدا و سیما، تهران، ایران. (نویسنده مسئول).
چکیده
این پژوهش با هدف واکاوی گفتمان رسانه‌ای صدا و سیما در مواجهه با جنگ ۱۲روزه ایران و رژیم صهیونیستی (اردیبهشت ۱۴۰۳) انجام شد تا مؤلفه‌های محوری آن در سه مأموریت راهبردیِ «مشروعیت‌سازی اقدامات نظامی»، «تقویت انسجام ملی» و «ساخت هویت مقاومتی» شناسایی شود. پرسش‌های اصلی عبارت‌اند از: ۱- مؤلفه‌های اصلی گفتمان رسانه‌ای صداوسیما در این جنگ چه بود؟۲- ویژگی‌های سازنده این مؤلفه‌ها و روایت هویتی آن چگونه شکل گرفت؟پژوهش با رویکرد کیفی و روش ترکیبی انجام شد (تحلیل محتوای کیفی ۱۵ برنامه پربیننده، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۲ استاد دانشگاه و مدیر رسانه‌ای و نشانه‌شناسی تصاویر/ زبان). درادامه، داده‌ها گردآوری و با کدگذاری سه سطحی (باز، محوری، گزینشی) تحلیل شدند. یافته‌ها شش مؤلفه کلیدی را آشکار کردند: ۱- چهارچوب‌سازی گفتمان مبتنی بر روایت «پیروزی و دفاع مشروع» در تقابل دوگانه حق/ باطل؛ ۲- مهندسی زبانی با واژگان بارگذاری شده (مقاومت، طوفان موشکی) و نمادهای تصویری/ صوتی حماسی؛ ۳- ساختار ارزش‌گذاری سه‌گانه (هویت مقاومتی، انقلابی، وحدت‌آفرین)؛۴- گزینش منابع خبری (۸۵% اولویت به منابع رسمی و محور مقاومت)؛۵- پیوند هویت ملی با اسلام انقلابی؛۶- غیریت‌سازی مطلق با برساخت «رژیم صهیونیستی به عنوان دیگری اهریمنی. براساس نتایج، صداوسیما با تبدیل جنگ به «متنی نمادین»، گفتمان انقلاب اسلامی را در مثلث «هویت بخشی، غیریت‌سازی، مشروعیت‌سازی» بازتولید کرد که در کوتاه‌مدت به انسجام ملی و شکست روایت دشمن انجامید، هرچند با حذف صداهای انتقادی، محدودیت‌های رسانه دولتی در شرایط بحران را نمایان ساخت.
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigation of the Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB)’s Media Discourse in the Face of the 12-Day War Between Iran and the Zionist Regime

نویسنده English

jahandar amiri
Associate Professor, Department of Journalism and News, Faculty of Communication and Media, IRIB University, Tehran, Iran. (Corresponding Author).
چکیده English

This research aimed to analyze the media discourse of the IRIB in the face of the 12-day war between Iran and the Zionist regime (May 2025) in order to identify its central components in the three strategic missions of “legitimizing military actions”, “strengthening national cohesion”, and “building a resistance identity”. The main questions are: 1- What were the main components of the IRIB’s media discourse in this war? 2- How were the constituent features of these components and their identity narrative formed? The research was conducted with a qualitative approach and via a mixed method (qualitative content analysis of 15 popular programs, semi-structured interviews with 12 university professors and media managers, and image/language semiotics). Next, data were collected and analyzed using three-level coding (open, axial, selective). The findings revealed six key components: 1- Framing the discourse based on the narrative of "victory and legitimate defense" in the dual confrontation of right/wrong; 2- Linguistic engineering with loaded vocabulary (resistance, missile storm) and epic visual/audio symbols; 3- Triple value structure (resistance, revolutionary, unifying identity); 4- Selection of news sources (85% priority to official sources and the axis of resistance); 5- Linking national identity with revolutionary Islam; 6- Absolute othering by constructing the "Zionist regime as the evil other." Based on the results, by transforming the war into a "symbolic text," the IRIB reproduced the discourse of the Islamic Revolution in the triangle of "identity-building, othering, legitimizing," which led to national cohesion and the defeat of the enemy's narrative in the short term, although by eliminating critical voices, it revealed the limitations of the state media in times of crisis

کلیدواژه‌ها English

Discourse Analysis
Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB)
Media Warfare
Resistance Identity
Legitimate Defense
آقاگل‌زاده، ف. (1385). تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آلبوغبیش، ع. (1394). «تصویرشناسی دیگری در ادبیات خودی با تکیه بر داستان خسی در میقات از جلال آل احمد»، کاوشنامه ادبیات تطبیقی، شماره 19.
امانلو، ح؛ و احمدوند، ش. (1394). «بازشناسی گفتمانی هویت شاهی در ایران باستان»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال چهارم، شماره 14 (44)، 103-133.
باقری دولت‌آبادی، ع. (1395). «تاکتیک‌های جنگ روانی داعش»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، سال 29، شماره 1، 115-131.
ترابی اقدم، م؛ و بختیاری، ت. (1401). «محور مقاومت اسلامی در گفتمان رسانه‌ای شبکه‌های خبری سی‌ان‌ان، یورونیوز و بی‌بی‌سی»، پژوهش‌نامه رسانه بین‌الملل، سال هفتم، شماره 2، 129-164.
جعفرزاده‌پور، ف؛ و حیدری، ح. (1393). «فراتحلیل رابطه هویت ملی و هویت قومی در ایران»، فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، 3(11)، 63-96.
جنکینز، ر. (1381). هویت اجتماعی، (مترجم: تورج یاراحمدی)، تهران: شیرازه.
حیدری، حسین؛ صالح صدق‌پور، بهرام؛ و سلگی، محمد (1399). «بررسی نقش و جایگاه دین در هویت فردی ایرانیان»، مجله اسلام و علوم اجتماعی، 23، 33-56.
دزفولیان، ک؛ و امن‌خانی، ع. (1388). «دیگری و نقش آن در داستان‌های شاهنامه»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره 13، 1-24.
روحانی، م؛ جهانشاهی، ا؛ میراسماعیلی، ب.س؛ و حسینی دانا، ح. (1401). «نقش صداوسیما در تقویت اعتماد سیاسی»، فصلنامه رسانه، دوره 33، شماره 2، 5-28.
سبیلان اردستانی، ح. (1394). نقش رسانه‌ها در مدیریت بحران‌های سیاسی»، فصلنامه مدیریت بحران و وضعیت‌های اضطراری»، دوره 7، شماره 26، 17.
سورین، و.ج؛ و تانکارد، ج. (1397). نظریه‌های ارتباطات، (مترجم: علیرضا دهقان)، تهران: دانشگاه تهران.
شعیری، ح.ر. (1388). «مبانی نظری تحلیل گفتمان، رویکرد نشانه- معناشناختی»، پژوهشنامه فرهنگستان هنر، شماره 12، بهار 1388.
صلواتیان، س؛ و روشندل اربطانی، ط. (1390). «مدیریت بحران؛ رویکردی پیشگیرانه»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، سال هجدهم، شماره 2، 149-176.
عمید، ح. (1365). فرهنگ عمید، تهران: انتشارات امیرکبیر.
علیخانی، ع.ا. (1386). هویت در ایران (چاپ دوم)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی فرهنگ و مطالعات اجتماعی.
عیوضی، م. (1388). «مدیریت رسانه‌ای و مهندسی افکار عمومی»، مطالعات تربیتی و روان‌شناسی، شماره 2، 263.
فرقانی. م.م. (1382). راه دراز گذار (بررسی تحول گفتمان سیاسی در ایران)، تهران: فرهنگ و اندیشه.
فوزی تویسرکانی، ی. (1385). امام خمینی و هویت ملی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
قاسمی، ف. (1394). «روش تحلیل گفتمان و مسئله خود و دیگری»، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین‌المللی، شماره 24، 161-188.
قلی‌پور، آ؛ و پورعزت، ع. (1387). «تأملی بر نقش رسانه ملی در رصد و مدیریت بحران‌های پنهان اجتماعی: مدیریت قومیت‌ها»، پژوهش‌های ارتباطی، شماره 56.
قنبری برزیان، علی؛ و همتی، رضا (1394). «هویت دینی در جامعه ایرانی: مرور نظام‌مند مطالعات انجام شده (1380-1392)»، جامعه‌شناسی کاربردی،26(3)، 117-138.
کاستلز، امانوئل (1389). عصر اطلاعات، (مترجم: حسن چاووشیان)، جلد 2، چ 6، تهران: طرح نو.
گل‌محمدی، ا. (1381). جهانی شدن و فرهنگ هویت، تهران: نشر نی.
لک، م. (1384). «هویت ملی در شعر دفاع مقدس»، فصلنامه مطالعات ملی، ششم، شماره 2، 111-132.
مارش، د؛ و استوکر، ج. (1378). روش و نظریه در علوم سیاسی، (مترجم: امیرمحمد حاجی‌یوسفی)، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مالکی، م؛ و حسین، ز. (1398). «نقش رسانه‌ها در مدیریت بحران»، علوم خبری، سال هشتم، شماره 32.
محسنی، م؛ ابوالحسنی، ع؛ و دیگران. (1395). «تصویرشناسی بیگانه در شاهنامه با تکیه بر کلیشه‌پردازی»، دو فصلنامه پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، دوره 4، شماره 1.
مک‌دانل، دایان (1380). مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمانی، (مترجم: حسینعلی نوذری)، تهران: فرهنگ گفتمان.
میرمحمدی، د. (1383). گفتارهایی درباره هویت ملی در ایران، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
نساج، ح؛ گودرزی، م؛ و گودرزی طاقانکی، ی. (1400). «مبانی نظری مقاومت اسلامی با نگاهی بر انترناسیونالیسم اسلامی»، راهبرد، سال 30، 232-299.
نظری، علی اشرف (1387). «تبیین مفهوم هویت از چشم‌انداز گفتمانی»، راهبرد، سال 7، شماره 49، 161-180.
نعمت‌اللهی، پ؛ رسولی، م.ر؛ و نجاتی حسینی، س.م. (1400). «پارادایم‌های دوگانه در گفتمان‌های رسانه‌ای برجام»، مطالعات رسانه‌ای، سال شانزدهم، 21-33.
هاشم‌نژاد، فاطمه؛ و بیدکی، محمدصادق (1396). «نقش رسانه ملی در مدیریت بحران و حفظ آرامش شهروندان (موردمطالعه: شهروندان منطقه 22 تهران)، فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات در علوم تربیتی، سال 8، شماره دوم، 41-56.
یاسمین، س؛ نعمتی انارکی، د؛ دانائی، ا؛ و رشیدی، ا. (1403). «ارائه الگوی ارتقای عملکرد رسانه ملی در شرایط بحران (مطالعه موردی: همه‌گیری کرونا)»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، دوره 7، شماره 1، 69-94.